Barit

BARİT

1.1. Tanım ve Sınıflandırma

Barit endüstrisi, 19. yüzyılda ABD'de başlamış, 1845'de ilk barit üretimi yapılarak boya sanayiinde kullanılmıştır. 1892 yılında litofon ve 1908'de kimyasal baryum eldesinde kullanılmaya başlanan barit, 1926 yılında sondaj çamurunda kullanılması üzerine  tüketiminde ve üretiminde önemli artışlar meydana gelmiştir. 

Ülkemizde barit madenciliği 1964 yılından sonra gelişme göstermiştir. İstanbul ve İzmir'de kurulan boya sanayii için gerekli  litofon ülkemizde üretilen baritten sağlanmıştır.

Kimyasal bileşimi BaSO₄ olan barit en çok bilinen baryum mineralidir. Beyaz, opak veya yarı şeffaf görünümlüdür. İçerdiği demirden dolayı kırmızı ve kahverengi, karbonlu maddelerden dolayı siyah, sarı, kırmızı ve mavi renklerde görülebilir.

Saf barit % 65.7 BaO, % 34.3 SO3 içermektedir. Metalik olmayan minerallerin en ağır olanıdır. Özgül ağırlığı 4.5 gr/cm3, sertliği 2.5-3.5 arasındadır.

Barit yatakları, farklı oluşum mekanizmaları sergilemekte, bir kısmı magmatik faaliyetler sonucu birincil, diğer bir kısmı da aşınma ve çökelme sonucu ikincil olarak oluşmaktadır. Doğada bulunuş şekillerine göre şu şekilde sınıflandırılırlar:

1. a) Damar ve dolgu şeklindeki barit yatakları: Bu tip barit yatakları hidrotermal olarak fay zonları, kırık ve çatlak boşlukları ile breşik zonlarda filonlar ve damarlar şeklinde bulunurlar. Barit filonları içerdikleri diğer maddelere göre isimlendirilirler :

            - floritli barit filonları,

            - kurşunlu barit filonları,

            - kobaltlı barit filonları,

            - stibnitli barit filonları ve

            - manganlı barit filonları.

Bu tür barit yatakları, barit içeren hidrotermal çözeltilerin taşıdıkları bariti kırıklar, eklemler ve benzeri süreksizliklerde bırakmalarıyla oluşurlar.

1. b) Tabakalı barit yatakları: Bu tür barit yatakları sedimanter sekansın bir bölümünde hem çimento maddesi hem de ana bileşen olarak bulunurlar.  Kuvars, pirit,  ikincil demir oksitler ve çört genellikle barite eşlik eder. Ayrıca kalsit, dolomit, siderit, stronsiyenit ve viterit gibi karbonatlar da barit ile birlikte görülebilen bileşenlerdir.
2. c) Kalıntı tip barit yatakları: Kalıntı tip barit yatakları daha önceden olşan barit cevherleşmelerinin aşınmaları ve bozunmaları sonucunda oluşurlar. Bu tür yatakların tenörü ve kalitesi diğer bileşenlerin miktarına ve türüne bağlı olarak değişir. Barit tenörü % 12 BaSO4ile % 50 BaSO4 arasında bir değer taşıyabilmektedir.

2. Tüketim

2.1. Tüketim alanları, miktar ve değerleri:

Öğütülmüş baritin en önemli kullanım alanı sondaj sektörüdür.  Dünya barit üretiminin % 85-90'ı bu sektörde kullanılmaktadır. Baritin yoğunluğunun yüksek olması, aşındırıcılığının düşük olması, yüksek basınç ve ısıya karşı stabil olması, manyetik özelliğinin olmaması, çeşitli kaynaklardan kolay ve uygun maliyetle elde edilebilmesi sondaj sektöründe yaygın olarak tüketilmesini sağlamaktadır.

Cam endüstrisinde değişik baryum bileşikleri kullanılmaktadır. Özellikle preslenmiş camlarda, baryum oksit kurşun oksitten daha fazla parlaklık sağlamaktadır.

Boya sanayiinde badana tipi boyalarda, beyazlatıcı pigment olarak, yağlı boyalarda inceltici olarak kullanılmaktadır. Litofon, siyah külün çinko sülfatla karıştırılmasıyla elde edilir. Öğütülmüş baritin sentetik kauçukla karıştırılması ve sfalt ilavesiyle, havaalanı pistleri ve yüksek standartlı yol kaplamaları yapılır.

Baryumun X-ışınlarını zararsız hale getirme özelliğinden dolayı röntgen çekimlerinde, nötronları engelleme özelliğinden dolayı atom reaktörlerinde kullanılır.

Lastik sanayiinde dolgu malzemesi olarak kullanılan barit, seramik sanayiinde seramik cilası olarak kullanılır.

Baritin kimya sanayiinde de önemli bir kullanımı mevcuttur. Litofon, baryum hidroksit, baryum siyanat, baryum kromat, baryum nitrat vs. eldesinde kullanılır.

2.2. Ürün standartları:

Sondaj sanayiinde kullanılan barit için iki önemli standart mevcuttur:

1. a) Oil Companies Material Assoc. (OCMA)
2. b) The American Petroleum Institute (API)

Cam endüstrisinde kullanılan barit, 16-20 mesh boyutlarında öğütülmelidir. % 98 BaSO4, en fazla % 1.5 SrO2, % 0.15 Al2O3, % 0.15 Fe2O3 değerlerine sahip olmalıdır.

Kimya sanayinde kullanılan baritin BaSO4 oranı % 95'den fazla ve tane boyu 4-20 mikron arasında olmalıdır.

2.3. Sektörde üretim yapan önemli kuruluşlar:

- Cyprus Industrial Min. Co., ABD,

- The Standart Slag Co., ABD,

- New Riverside Ochr. Co., Inc., ABD,

- General Barite Co., ABD,

- Barytex Resources Corp., KANADA,

- Extender Minerals of Canada Ltd., KANADA,

- Commercial Minerals Ltd. S.A. Division, AVUSTURALYA,

- Emp. de Mineraçao Bah. Sta. Terezinha Ltd., BREZİLYA,

- Baroid Pigmina Ind. e Commercial Ltd., BREZİLYA,

- Quimica Geral do Nordeste S.A., BREZİLYA,

- Deutsche Baryt-Industrie Dr. Rudolf Alberti GmbH & Co., ALMANYA,

- Sachtleben Bergbau GmbH & Co., ALMANYA,

- Baştaş Barit San. Tic. A.Ş., TÜRKİYE,

- Ege Metal Madencilik, TÜRKİYE,

- Etibank Genel Müdürlüğü, TÜRKİYE,

- Ranar Mineral Ind. Inc, TÜRKİYE,

- Barit Maden A.Ş., TÜRKİYE,

- Polbar Barit Endüstrisi A.Ş., TÜRKİYE,

- Closehouse Min. Ltd., İNGİLTERE,

- Deepwood Mining Co. Ltd, İNGİLTERE,

- Laporte Minerals, İNGİLTERE.

2.4. Birim Üretim Girdileri ve Maliyetler:

Barit madenciliğinde en önemli üretim girdileri işçilik, amortisman, akaryakıt, bakım-onarım ve nakliyedir. İşçiliğin ucuz olduğu ülkelerde (Hindistan, Çin gibi) madencilik,işçilik ağırlıklı yapılmaktadır ve maliyetler daha ucuza gelmektedir. ABD ve Batılı ülkelerde maliyetler yüksek olduğundan ithalat tercih edilmektedir.

3. TÜRKİYE'DE DURUM

3.1. Ürünün Türkiye'de bulunuş şekilleri ve rezervler

Türkiye'deki barit zuhurları ile ilgili bilgiler il bazında aşağıda verilmiştir.

- ANTALYA İLİ BARİT ZUHURLARI

Antalya iline bağlı, Alanya-Gazipaşa ilçeleri çevresinde bulunan barit zuhurları deniz kıyısından 300 m içeride bir şerit şeklinde uzanmaktadır.

1. i) Gümüşgöze (Sirge) Zuhuru: Az metamorfik şist ve dolomitik kireçtaşlarının içinde ince damarcıklar ve küçük mercekler şeklinde şistozite ve tabaka konumlarına zıt konumda yerleşmiştir.

Cevherin kimyasal bileşimi :

Muhtemel rezerv: 2640 ton

1. ii) Kubuşlar zuhuru: Tamamen dolomit içerisinden geçen faya bağlı olarak gözlenmektedir. Barit tamamen cepler şeklindedir.

Cevherin kimyasal bileşimi:

Görünür rezerv:  420 ton

iii) Kızılcahisar zuhuru: Dört ayrı mostradan ibaret olup 200 m uzanım gösterir. Cevherleşme dolomit ve şist kontağını oluşturan fay üzerindedir ve breşik olarak gözlenir.

Cevherin kimyasal bileşimi:

Rezerv: 100.000 ton

1. iv) Havuçcu zuhuru (Havutönü): Cevherleşme şistler içerisinde bulunan dolomit merceklerinde ve ve şist dolomit kontağında görülür . Barit haricinde malakit, azurit ve demiroksitler gözlenmektedir.

Cevherin kimyasal bileşimi:

Rezerv: 95.040 ton

1. v) Aliefendi zuhuru: Cevherleşme dolomitlerin eklem ve tabaka yüzeylerinde filonlar şeklinde gözlenir. Aynı yörede yumrular şeklinde şistler içinde de baritler gözlenmektedir.

Cevherin kimyasal bileşimi:

Muhtemel rezerv: 6.615 ton.

1. vi) Aydap 1 zuhuru: Baritler tamamen kireçtaşları içinde, birbilerine paralel ve kireçtaşlarını keser üç damar halinde bulunmaktadır. Kontakt ilişkileri düzensizdir. Barit+kuvars+kalsit şeklinde 10-30 m arasında kalınlık sunar.

Cevherin kimyasal bileşimi:

Muhtemel Rezerv:105.600 ton

vii) Aydap 2 (Çanakçı) zuhuru: Tamamen kalkşistler içerisinde, eklem yüzeylerini ve şistozite yüzeylerini doldurur şekilde yüzeylenmektedir.

Cevherin kimyasal bileşimi:

Rezerv: 396.000 ton

viii) Aydap 3 (Halil Limanı) zuhuru : Dört ayrı mostrada dolomit ve kireçtaşlarına bağlı olarak gözlenmektedir. Mostra 50 m2'lik bir alan kaplamaktadır.

Cevherin kimyasal bileşimi:

Rezerv: 2156 ton

1. ix) Aydap 4 (Burhan Mah.) zuhuru: Kireçtaşları içinde filon tipi yataklanmalar şeklinde iki ayrı mostrada gözlenir.

Cevherin kimyasal bileşimi:

Rezerv: 19.541 ton

1. x) Aydap 5-6 ( Kemal Kemaloğlu) zuhuru): Cevherleşme çoğunlukla kireçtaşları ve şistleri her yönde kesen filonlar şeklinde gelişmiştir.

Cevherin kimyasal bileşimi:

Rezerv: 176.000 ton

1. xi) Eğrikaya Zuhuru: Çoğunlukla fay zonlarında filon tipi yataklar ve bunlar arasında küçüklü büyüklü yumru tipi barit cevherleşmesi tamamen dolomitler içerisinde gözlenmektedir.

Cevherin kimyasal bileşimi:

Görünür + muhtemel rezerv: 1.643.600 ton

xii) Karalar zuhuru: Barit cevherleşmesi bölgede değişik birkaç  mostrada  gözlenmektedir. Cevherleşme şistlere-dolomit ve kireçtaşlarına bağlı olarak  ve fay zonlarında gözlenmektedir. Büyük Ocak olarak bilinen zuhurun kimyasal bileşimi şöyledir:

Cevherin kimyasal bileşimi:

 Bölgedeki zuhurların toplam görünür rezervi : 3.343.365 ton'dur.

xii) Cömlek Ucan zuhuru:  Şistler içinde bulunan dolomitlere bağlı olarak gözlenmektedirler.

Cevherin kimyasal bileşimi:

Rezerv: 36.000 ton.

xiii) Küçükdere Zuhuru: Cevherleşme dolomit ve şistler içinde fay ve kontakt yüzeylerinde gözlenmektedir.

Cevherin kimyasal bileşimi:

Rezerv: 56.000 ton

- GİRESUN İLİ BARİT ZUHURLARI

1. i) Köprübaşı zuhuru: Saha andezit tüf ve breşleri, dasit, riyodasit tüf ve breşleri, killi kumtaşları, çörtler, ince katmanlı marnlı kireçtaşları, kuvars diyorit, ojit andezit ve Senozoyik yaşlı tortullarla kaplıdır. Barit polimetamorfik bir oluşumdur. Filonlar NE doğrultusunda uzanır, barit gang minetrali olarak bulunmaktadır. Filonlarda baritle beraber pirit, kalkopirit, bornit, galen ve sfalerit bulunur. Filonların % 40'ı barittir.

Cevherin kimyasal bileşimi:

Ayrıca 457 gr/t Ag ve 2.4 gr/t Au değerleri bulunmuştur.

250. ii) Dereli zuhuru: Arazi andezit, bazalt, dasit ve marnlı kalkerlerle kaplıdır. Barit gang minerali olarak bulunup hidrotermal kökenlidir. Sahada 250.000 t muhtemel, 2.000.000 t mümkün rezerv belirlenmiştir.

-  MUŞ  İLİ BARİT ZUHURLARI

1. i) Bilir Köyü zuhuru: Arazi metamorfik şistler, gri mika şistler, koyu yeşil klorit albit şistler, mermerler ve kumlu killerle kaplıdır. Barit hidrotermaldir.

Cevherin kimyasal bileşimi:

Görünür rezerv:570.000 t

Muhtemel rezerv:1.530.000 t

1. ii) Kasor zuhuru: Arazi koyu yeşil ve gri renkli klorit-albit şistler, hematitli kuvarsitlerle kaplıdır. Barit hidrotermaldir ve yataklanma filonlar şeklindedir.

% 90-98 BaSO4, % 0.15-0.61 Fe2O içeriği belirlenmiştir.

Görünür rezerv:48.000 t

Muhtemel ve mümkün rezerv:250.000 t

iii) Kızılkilise zuhuru: Arazi hematit çimentolu kuvarsit breşi, serisitli spolen, gri mermerlerle kaplıdır. Barit hidrotermaldir.

% 90-98 BaSO4, % 0.24-0.67 Fe2O içeriği belirlenmiştir.

Görünür rezerv:137.000 t

Muhtemel ve mümkün rezerv:700.000 t

- ÇANAKKALE İLİ BARİT ZUHURLARI

Lapseki ve Eşelek zuhurlarından oluşur. Toplam barit rezervi 6.000 t olarak belirlenmiştir. Ekonomik değildir.

- KOCAELİ İLİ BARİT ZUHURLARI

90. i) Gebze-Mudarlı zuhuru: Arazi arkoz, şeyl, silttaşı ve kireçtaşlarından oluşmaktadır. Barit yataklanması damarlar şeklindedir, ortama barit içeriği % 90.80 ile %97.10 arasında değişmektedir, 50.000 t görünür rezerv, 100.000 t jeolojik rezerv belirlenmiştir.
91. ii) Derince-Kavaklıtarla zuhuru: Barit cevherleşmesi andezitler içinde damarlar şeklinde kuvarslarla birlikte görülmektedir. 50.000 t görünür ve 250.000 t muhtemel rezerv belirlenmiştir.

- KONYA-KARAMAN İLLERİ BARİT ZUHURLARI

1. i) Karaman Alanözü Köyü zuhuru: Cevherleşme yeşil tüfitleri kırık ve çatlaklarında hidrotermal şartlarda oluşmuştur.

Cevherin kimyasal bileşimi:

Görünür rezerv: 3.910 t

1. ii) Karaman-Habiller zuhuru:Yeşil tüfitler içerisinde kafa ve mercekler şeklinde cevherleşmeler mevcuttur.

Yalamık Tepe-Gökçesuyu zuhuru:

Cevherin kimyasal bileşimi:

Yalamık Tepe zuhuru:

cevherin kimyasal bileşimi:

İbicektaşı Tepe zuhuru:

cevherin kimyasal bileşimi:

Toplam Rezerv:5.987 t

iii) Konya-Doğanhisar-Fırınlı Köyü zuhuru: Arazi kalkşistler,şistler, kuvarsitler ve kireçtaşlarından oluşmaktadır. Cevherleşme kalkşistler içinde uyumlu olarak damar şeklinde yataklanmıştır.

Cevherin kimyasal bileşimi:

Muhtemel rezerv: 33.151 t

91. iv) Konya-Beyşehir-Höyük Nahiyesi zuhuru: Cevherleşme kalkşistlerle beraber bulunmaktadır. Görünür rezerv 91.295 t, jeolojik rezerv 229.050 t 'dur.

1. v) Konya-Beyşehir-Hüyük-İlimen Köyü zuhurları: Barit zuhurları NW-SE uzanımı gösteren kalkşistler içinde yataklanmıştır.

Cevherin kimyasal bileşimi:

Jeolojik Rezerv: 12.750.000 t

-GÜMÜŞHANE-BAYBURT İLLERİ BARİT ZUHURLARI

            Barit cevherleşmeleri damar ve dolgu tipindedir. Liyas volkanizmasının son safhasında oluşan hidrotermal çözeltilerin bünyesinde taşıdığı BaSO4 eriyikleriyle yan kayaçlardaki bariti remobilize ederek zenginleşmişlerdir. Barit Paleozoik yaşlı granit ile Liyas yaşlı andezitik lav ve piroklastiklerin çatlaklarına yerleşmiştir.

REZERV DAĞILIMI ( + % 40)

1. I) Torul-Alanyayla: 540 t
2. II) Hasköy: 954 t

III) Karamustafa: 70.442 t

2. IV) Hatipler Mahallesi: 2.157 t
3. V) Dörene: 486 t
4. VI) Karadağ: 1.688 t

VII) Şiran-Norşun: 371 t

VIII) Zarabot: 151.210 t

10. IX) Şiran-Limniş: 10.530 t
11. X) Kelkit-İlaçköy: 1012.5 t
12. XI) Kelkit-Pekün: 405t

XII) Bayburt-Söfker: 5.859 t

XIII) Bayburt-Ermene: 124.109 t

Cevherin kimyasal bileşimi:

-ISPARTA İLİ BARİT ZUHURLARI

Şarkikaraağaç-Felepınarı-Oyuktepe zuhuru: Metamorfik şistlerin alt seviyelerinde yeşil ve gri şistler içerisinde kamalar ve mercekler şeklindedir.

Cevherin kimyasal bileşimi:

Görünür + muhtemel rezerv: 600-800 t (+ % 10)

-SİİRT İLİ BARİT ZUHURLARI:

Sason-Tizi Köyü zuhuru: Cevher kuvarsit-kireçtaşı ve metamorfik seri içinde görülür, hidrotermal ve sedimanter kökenlidir. % 13.5 BaSO4 tenörlü 288,080 t görünür + muhtemel rezerv belirlenmiştir.

3.2. Tüketim:

3.2.1. Tüketim  miktarı:

miktar (t):   (A): Toplam, (B): Kamu Kesimi, (C): Özel Kesim

3.3. Üretim

3.3.1. Üretim yöntemi ve teknolojisi:

Cevherin üretim yöntemi  literatürde "Stoping with fill" olarak bilinen yöntemdir.

3.3.2.Sektörde üretim yapan önemli kuruluşlar ve kapasiteleri:

                                                                                 CEVHER ÜRETİM

                                                                                KAPASİTESİ (T/YIL)

-Akmaden San.Tic. A.Ş. (İZMİR)                                      7000-8000

-Barit Maden Türk A.Ş. (İSTANBUL)                                    60.000

-Baştaş Barit Tic. A.Ş. (ANKARA)                                       240.000

-Başar Maden San. Tic. A.Ş. (ANTALYA)                     100.000-150.000

-Ege Metal Mad. Tic.A.Ş. (İSTANBUL)                          

-Emaş End. Min. A.Ş. (İSTANBUL)                                      50.000

-Etibank Beyşehir Barit İşl. (BEYŞEHİR)                                        100.000

-Kaya Karakaya ve Oğulları Koll. Şti. (ANKARA)                       

-Kimtes A.Ş. (ANKARA)                                  

-Mayaş Mad. Tic. A.Ş. (İSTANBUL)                                     50.000

-Petma Mad. İmlt. Ltd Şti. (ANKARA)                                  60.000                              

-Polbar Barit End. A.Ş. (ANKARA)                                      35.000

-Saim Budin Mad. A.Ş. (İSTANBUL)                                    40.000

3.2.3. Üretim Miktarları (t):

3.2.4. Birim üretim girdileri ve maliyetler (x 1000 TL):

Satın alınan elektirik bedeli:

A: 247.398

B: 45.761

C: 201.637

Ücret ödemeleri:

A: 6.373.072

B: 2.604.744

C: 3.768.328

3.2.5. Stok Durumu:

1990 Yılı itibariıyla stok durumu:

A: 300.211 (t)

B: 207.769 (t)

C: 92.443 (t)

3.3. Dış ticaret:

3.3.1. Gümrük vergileri, tavizler ve teşvikler:

Gümrük vergileri çeşitli ülkelerde değişik oranlarda uygulanmaktadır. En büyük barit alıcısı olan ABD'nin gümrük tarifesi şöyledir:

Diğer ülkelerde ise BDT'de gelişmekte olan ülkelerden yapılan ithalata (Türkiye dahil) gümrük vergisi uygulanmaktadır. AET ülkelerinde gümrük vergisi yoktur. Fakat Katma Değer Vergisi uygulanmaktadır.

3.3.2. İthalat-ihracat:

Türkiye'nin barit ithalatı yoktur. İhracat değerleri aşağıdaki gibidir:

2017 yılı barit ihracatımız 27,2Milyon $ olup; Azerbaycan, Mısır, Kanada, İtalya ve Brezilya ihracatımızda ilk sıralarda yer almıştır.

Kaynak:Madencilik Politikaları ÖzeI İhtisas Komisyonu Raporu